ตลอดระยะเวลาที่ปัญหาปลาหมอคางดำกลายเป็นวาระแห่งชาติ คำถามสำคัญที่สังคมพยายามค้นหาคำตอบมาตลอด คือ “ต้นตอที่แท้จริง” ของการระบาดในประเทศไทยอยู่ที่ใด หลายปีที่ผ่านมา การถกเถียงส่วนใหญ่มักวนเวียนอยู่กับการตรวจสอบเอกสาร การสืบค้นเส้นทางการนำเข้า และการพยายามระบุผู้ที่อาจเกี่ยวข้องกับการนำปลาชนิดนี้เข้ามาในประเทศ แต่ท่ามกลางข้อโต้แย้งที่เกิดขึ้นจากหลายฝ่าย ข้อมูลชุดหนึ่งที่เริ่มมีน้ำหนักมากขึ้นเรื่อยๆ กลับเป็นข้อมูลที่ไม่ขึ้นกับความคิดเห็นของใคร นั่นคือ “หลักฐานทางพันธุกรรม”
เพราะ DNA ไม่ได้มีหน้าที่เข้าข้างใครหรือกล่าวหาใคร หากแต่ทำหน้าที่บอกเล่าประวัติศาสตร์การเคลื่อนย้ายของสิ่งมีชีวิตผ่านรหัสพันธุกรรมที่ถูกส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่นและล่าสุด ผลงานวิจัยที่ได้รับการตีพิมพ์ในวารสารวิชาการนานาชาติ Aquaculture Reports โดยนักวิจัยจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กำลังทำให้ภาพความเข้าใจเดิมเกี่ยวกับปลาหมอคางดำในประเทศไทยเปลี่ยนไปอย่างมีนัยสำคัญ
งานวิจัยดังกล่าวเก็บตัวอย่างปลาหมอคางดำจากพื้นที่แพร่ระบาดทั่วประเทศจำนวน 466 ตัวอย่าง ก่อนนำมาวิเคราะห์พันธุกรรมและเปรียบเทียบกับประชากรปลาจากแอฟริกาตะวันตก ซึ่งเป็นถิ่นกำเนิดดั้งเดิมของปลาชนิดนี้ โดยความน่าสนใจอยู่ตรงที่ ผลการศึกษาพบความหลากหลายทางพันธุกรรมสูงถึง 19 ฮาพโลไทป์ หรือ 19 รูปแบบพันธุกรรมที่แตกต่างกัน ในทางวิชาการ ตัวเลขนี้มีความหมายมากกว่าที่หลายคนคิด
ดังนั้น หากประชากรปลาทั้งหมดในประเทศไทยมีต้นกำเนิดจากการนำเข้าเพียงครั้งเดียว และมาจากแหล่งเดียวกัน โอกาสที่จะพบความหลากหลายทางพันธุกรรมในระดับสูงย่อมเกิดขึ้นได้ยาก ยิ่งเมื่อวิเคราะห์เชิงลึกลงไป นักวิจัยพบว่า ปลาที่พบในประเทศไทยไม่ได้มีความเชื่อมโยงกับประชากรปลาเพียงแหล่งเดียวในแอฟริกา แต่ปลาบางกลุ่มมีความใกล้เคียงกับประชากรจากประเทศกานา บางกลุ่มมีความเชื่อมโยงกับโกตดิวัวร์ ขณะที่อีกกลุ่มหนึ่งกลับมีความใกล้เคียงกับประชากรปลาจากโตโกและเบนิน แม้แต่กลุ่มปลาที่เชื่อมโยงกับประเทศกานาเอง ก็ยังไม่ได้มาจากประชากรเดียวกัน แต่มีลักษณะกระจายอยู่คนละพื้นที่ของประเทศ
นั่นหมายความว่า ปลาหมอคางดำที่พบในประเทศไทยไม่ได้มี “พันธุกรรม” ชุดเดียว และนี่เองคือเหตุผลสำคัญที่ทำให้งานวิจัยสรุปว่า การเข้ามาของปลาหมอคางดำในประเทศไทยมีลักษณะเป็น Multiple Introductions หรือ “การนำเข้าหลายครั้งจากหลายแหล่งกำเนิด” ข้อสรุปนี้ไม่ได้เป็นเพียงความคิดเห็นของผู้วิจัย แต่ผ่านกระบวนการประเมินโดยผู้ทรงคุณวุฒิระดับนานาชาติ ก่อนตีพิมพ์ในวารสารวิชาการสากล จึงถือเป็นข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่ได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ
เมื่อหลักฐานทาง DNA ชี้ว่าปลาหมอคางดำในไทยมีที่มาหลากหลาย คำถามต่อมาที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ คือปลาเหล่านี้เข้ามาในประเทศผ่านช่องทางใด แม้ปัจจุบันจะมีข้อมูลการนำเข้าอย่างถูกกฎหมายที่เป็นที่รับรู้ของสาธารณะ แต่ผลการศึกษาทางพันธุกรรมกลับชี้ให้เห็นว่า อาจมีเรื่องราวมากกว่านั้น ยิ่งเมื่อนำมาเชื่อมโยงกับข้อมูลการค้าสัตว์น้ำในอดีต ภาพที่ปรากฏยิ่งน่าสนใจ ข้อมูลจากภาครัฐเคยระบุว่า ในช่วงปี 2556-2559 ประเทศไทยมีการส่งออกปลาหมอคางดำไปยัง 17 ประเทศ จำนวนมากกว่า 300,000 ตัว ผ่านผู้ประกอบการอย่างน้อย 11 บริษัท ข้อเท็จจริงดังกล่าวไม่ได้หมายความว่าบริษัทเหล่านั้นเกี่ยวข้องกับการแพร่ระบาด หรือเป็นผู้นำเข้าปลาแต่อย่างใด แต่สะท้อนว่า ในช่วงเวลานั้นมีการค้าปลาหมอคางดำเกิดขึ้นจริง และมีปริมาณมากพอที่จะส่งออกไปยังตลาดต่างประเทศ
คำถาม คือ ปลาจำนวนมหาศาลเหล่านี้มาจากที่ใด หากปลาชนิดนี้ไม่ได้ถูกเพาะขยายพันธุ์ในระบบมาก่อน การรวบรวมปลาจำนวนหลายแสนตัวเพื่อการส่งออกย่อมเป็นเรื่องที่แทบเป็นไปไม่ได้ เมื่อพิจารณาร่วมกับผล DNA ที่ชี้ว่ามีประชากรปลาจากหลายแหล่งกำเนิด จึงทำให้เกิดข้อสังเกตที่น่าสนใจว่า ประเทศไทยอาจเผชิญปัญหาการนำเข้าสัตว์น้ำต่างถิ่นมากกว่าที่ปรากฏในเอกสารทางการ แน่นอนว่า จนถึงปัจจุบันยังไม่มีหลักฐานที่สามารถระบุได้ชัดเจนว่าใครเป็นผู้นำเข้าปลาเหล่านั้น หรือมีการนำเข้ากี่ครั้ง แต่สิ่งที่ DNA กำลังบอกคือ การมีอยู่ของประชากรปลาหลายสายพันธุกรรมในประเทศไทย ยากที่จะอธิบายได้ด้วยการนำเข้าจากแหล่งเดียวเพียงครั้งเดียว
ในขณะที่สังคมให้ความสนใจกับปลาหมอคางดำ อีกด้านหนึ่งกลับพบว่าประเทศไทยกำลังเผชิญการแพร่กระจายของสัตว์น้ำต่างถิ่นอีกชนิดหนึ่ง คือ “ปลาหมอมายัน” ที่มีลักษณะคล้ายคลึงกับปลาหมอคางดำในหลายด้าน ทั้งความสามารถในการปรับตัวสูง การขยายพันธุ์รวดเร็ว และศักยภาพในการแข่งขันกับสัตว์น้ำท้องถิ่น หลายพื้นที่เริ่มรายงานการพบปลาหมอมายันเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทั้งในภาคกลาง ภาคตะวันออก และภาคใต้ ที่น่าสนใจคือ ปลาชนิดนี้แทบไม่มีตลาดรองรับที่ชัดเจน และไม่สามารถสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจได้มากนัก ต่างจากปลานิลหรือปลากินเนื้อเศรษฐกิจอื่นๆ จึงเกิดคำถามตามมาว่า หากไม่มีการนำเข้าหรือเคลื่อนย้ายโดยมนุษย์ ปลาหมอมายันจำนวนมากเหล่านี้เข้ามาอยู่ในระบบนิเวศของไทยได้อย่างไร แม้จะยังไม่มีคำตอบที่ชัดเจน แต่การปรากฏตัวของสัตว์น้ำต่างถิ่นหลายชนิดในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน กำลังสะท้อนปัญหาเชิงโครงสร้างที่ใหญ่กว่าการตามหาต้นตอปลาหมอคางดำเพียงอย่างเดียว นั่นคือ ปัญหาการควบคุม การเฝ้าระวัง และการลักลอบเคลื่อนย้ายสัตว์น้ำต่างถิ่นที่อาจเกิดขึ้นมาอย่างต่อเนื่องเป็นเวลานาน
บทเรียนจากหลายประเทศทั่วโลกชี้ตรงกันว่า ชนิดพันธุ์รุกรานส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดจากความผิดพลาดเพียงครั้งเดียว แต่เกิดจากการนำเข้าซ้ำ การค้า การเพาะเลี้ยง การหลุดรอด และการปล่อยลงสู่ธรรมชาติที่เกิดขึ้นต่อเนื่องเป็นเวลานาน ดังนั้น สิ่งที่ประเทศไทยควรให้ความสำคัญในวันนี้ อาจไม่ใช่เพียงการหาว่าใครเป็นผู้รับผิดชอบต่อเหตุการณ์ในอดีต แต่ต้องใช้ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่ปรากฏอยู่เป็นเครื่องมือในการป้องกันไม่ให้เหตุการณ์ลักษณะนี้เกิดขึ้นอีก เพราะสิ่งที่งานวิจัย DNA สะท้อน คือ ปัญหาปลาหมอคางดำอาจมีความซับซ้อนมากกว่าที่เข้าใจ และอาจเป็นเพียงอาการที่ปรากฏออกมาของปัญหาที่ใหญ่กว่า นั่นคือ ช่องโหว่ในการจัดการสัตว์น้ำต่างถิ่นของประเทศ
หากไทยยังไม่สามารถปิดช่องว่างดังกล่าวได้อย่างมีประสิทธิภาพ วันนี้เป็นปลาหมอคางดำ พรุ่งนี้อาจเป็นปลาหมอมายัน และวันข้างหน้าอาจมีชนิดพันธุ์ใหม่เข้ามาสร้างความเสียหายต่อระบบนิเวศและภาคการประมงได้อีก คำตอบของปัญหาจึงอาจไม่ได้อยู่ที่การมองย้อนกลับไปเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การนำบทเรียนจาก DNA และข้อมูลวิทยาศาสตร์มาสร้างระบบป้องกันที่เข้มแข็งกว่าเดิม เพื่อไม่ให้ประเทศไทยต้องกลับมาเผชิญวิกฤตเช่นนี้ซ้ำอีกในอนาคต…
พศิน ชลชาติ นักวิชาการอิสระ
