เมื่อเรื่องราวของ “ปลาหมอคางดำ” ข้ามพ้นจากการถกเถียงด้วยอารมณ์บนหน้าสื่อ เข้าสู่โหมดพิสูจน์พยานหลักฐานในชั้นศาลหลังศาลอุทธรณ์อนุญาตให้ฟ้องแบบ Class Action สิ่งที่เรากำลังจับตากันอยู่ตรงนี้ มิใช่การกระหน่ำพิพากษาด้วยคำพิพากษาของสังคม แต่คือการนับหนึ่งของกระบวนการยุติธรรมที่ต้องว่ากันด้วย “เหตุ-ผล” และ “หลักพยาน”
การที่ศาลเปิดประตูรับคดีแบบกลุ่ม มิใช่การชี้ขาดว่าใครคือผู้กระทำผิด หรือใครต้องแบกรับมูลค่าความเสียหายพันล้าน หากแต่นี่คือการ “เปิดเวที” ให้ความจริงทางวิทยาศาสตร์และข้อกฎหมายได้เดินเข้ามาพูดคุยกันอย่างเป็นระบบ
จากนี้ “ปลามาจากไหน?” จึงต้องเปลี่ยนจากข้อกล่าวหาในสังคม เป็นโจทย์ทางวิทยาศาสตร์และกฎหมายที่ต้องพิสูจน์อย่างเป็นระบบ คือ
1. ปลาที่พบคือประชากรเดียวกันหรือไม่? ซึ่งจำเป็นต้องพิสูจน์ก่อนว่าปลาที่พบในพื้นที่ต่าง ๆ เป็นปลาหมอคางดำชนิดเดียวกัน และหากกล่าวอ้างถึงประชากรเฉพาะ ต้องตรวจสอบด้วยหลักพันธุกรรมที่แม่นยำและเหมาะสม
หลักฐานสำคัญในการพิสูจน์ คือ ตัวอย่างปลา วิธีเก็บตัวอย่าง พิกัด วันเวลา ผู้เก็บรักษา ห้องปฏิบัติการ และ chain of custody เพราะ DNA ที่ตรวจได้ต้องสามารถย้อนกลับไปยังตัวอย่างจริงได้
แต่การพบว่าเป็นปลาหมอคางดำ ยังไม่เท่ากับการพิสูจน์ว่ามาจากแหล่งใด
2. แหล่งต้นทางอยู่ที่ไหน? ต้องนำตัวอย่างจากประชากรที่เป็น “แหล่งต้องสงสัย” มาเปรียบเทียบกับปลาที่ระบาด ไม่ว่าจะเป็นตัวอย่างจากสถานที่เพาะเลี้ยง แหล่งน้ำ หรือประเทศต้นทาง
ในกรณีการนำเข้า หลักฐานควรรวมใบอนุญาตนำเข้า เอกสารจำนวนและรุ่นของปลา สถานที่ทดลอง บันทึกการเลี้ยง การทำลายหรือเคลื่อนย้ายตัวอย่าง และเอกสารราชการที่เกี่ยวข้อง
กรมประมงยืนยันว่ามีการอนุญาตนำเข้าปลาหมอคางดำเพื่อการวิจัย และระบุว่าเมื่อตรวจสอบทะเบียนรับตัวอย่างย้อนหลัง ล้วนต้องมีการตรวจสอบข้อเท็จจริงทั้งสิ้น
3. ปลาออกจากต้นทางเข้าสู่ธรรมชาติได้อย่างไร? เพราะนี่คือ “สะพาน” ระหว่างต้นทางกับการระบาด ที่ต้องพิสูจน์ให้ได้ว่าปลาสามารถหลุดหรือถูกเคลื่อนย้ายจากต้นทางเข้าสู่ระบบนิเวศได้อย่างไร เช่น ระบบน้ำ น้ำท่วม การขนย้ายโดยมนุษย์ หรือเหตุการณ์หลุดรอดที่มีพยานหลักฐาน
ที่สำคัญการมีปลาหรือเคยมีการเลี้ยงปลาในสถานที่หนึ่ง ไม่ได้พิสูจน์โดยตัวมันเองว่าปลาจากสถานที่นั้นเข้าสู่ธรรมชาติ
4. ลำดับเวลาสอดคล้องกันหรือไม่? ต้องมีการสร้าง “เส้นเวลา” (Timeline) ตั้งแต่การนำเข้า การเลี้ยง การยุติการทดลอง การจัดการตัวอย่าง วันที่พบปลาในธรรมชาติ และการขยายพื้นที่ระบาด
การพิสูจน์หลักฐานทางพันธุกรรมที่อาจดูสอดคล้องกัน แต่ไม่สอดคล้องกับลำดับเวลา อาจไม่สามารถอธิบายเหตุการณ์ทั้งหมดได้
5. เกี่ยวข้องหรือเป็นสาเหตุ? นี่คือหัวใจของคดี โดยโจทก์ต้องพิสูจน์ให้ได้มากกว่าความสัมพันธ์ว่า “มีการนำเข้าปลา” และ “ต่อมาพบปลาระบาด” แต่ต้องเชื่อมให้เห็นว่า เส้นทางดังกล่าวเป็นเหตุที่ทำให้เกิดการแพร่ระบาดที่กำลังเรียกร้องให้มีความรับผิด ในทางกลับกัน จำเลยต้องตรวจสอบและโต้แย้งทุกจุดของห่วงโซ่เหตุ–ผลด้วยหลักฐาน ไม่ใช่เพียงปฏิเสธข้อกล่าวหา
6. มีต้นทางหรือเส้นทางอื่นหรือไม่? ข้อนี้เป็นการพิสูจน์ที่สำคัญที่สุด โดยโจทก์ต้องตอบว่าทำไมหลักฐานทั้งหมดจึงสอดคล้องกับสมมติฐานของตน ขณะที่จำเลยสามารถนำเสนอหลักฐานเกี่ยวกับ ต้นทางอื่น เส้นทางอื่น หรือเหตุการณ์อื่นที่สามารถอธิบายการระบาดได้ เช่น การตรวจสอบต้นทางการส่งออกปลาหมอคางดำ ของ 11 บริษัท
7. การที่ “ปลาเคยนำเข้า” เป็นข้อเท็จจริงที่ควรถูกตรวจสอบอย่างละเอียดที่สุด ตั้งแต่เอกสารอนุญาต ตัวปลา จำนวนปลา สถานที่เลี้ยง การควบคุม การทดลอง การทำลาย และการจัดเก็บตัวอย่าง
อย่างไรก็ตาม ในทางพิสูจน์คดี ต้องแยกออกให้ชัดเจนระหว่าง “เคยนำเข้า” กับ “ปลาที่ระบาดในปัจจุบันมีต้นทางจากปลาที่นำเข้านั้น” เพราะสองข้อความนี้มีน้ำหนักทางกฎหมายและวิทยาศาสตร์แตกต่างกันอย่างมาก
ทั้งนี้ ในการพิจารณาคดี หลักฐานของทั้งสองฝ่ายต้องต่อกันเป็นห่วงโซ่เดียว
ท้ายที่สุด… คดีคลาสแอคชัน “ปลาหมอคางดำ” ในชั้นศาล มิใช่เรื่องที่จะมานั่งพิพากษาชี้ขาดกันด้วยคำถามกำปั้นทุบดินเพียงคำถามเดียวว่า “ใครเคยนำปลาเข้าประเทศ?”
เพราะความยุติธรรมที่แท้จริงมิอาจตั้งอยู่บนฐานของข้อสันนิษฐาน หากแต่ต้องตอบคำถามแห่งสัจจะให้ได้ครบทุกมิติ: ปลาในธรรมชาติวันนี้คือสายพันธุ์ประชากรใด, มีรหัสพันธุกรรมสืบเชื้อสายมาจากแหล่งไหน, เล็ดลอดออกสู่ระบบนิเวศด้วยเส้นทางใด, เกิดขึ้นในช่วงเวลาใด, เส้นทางนั้นมีความเป็นไปได้ทางวิทยาศาสตร์จริงหรือไม่ และยังมีเหตุปัจจัยอื่นแทรกซ้อนที่สังคมยังมองไม่เห็นอยู่อีกหรือไม่?
เมื่อใดก็ตามที่พยานหลักฐานทั้ง ๗ ชั้น ถูกถักร้อยต่อกันเป็นห่วงโซ่เหล็กที่ไร้รอยแตกร้าว และสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้อย่างปราศจากข้อสงสัย… เมื่อนั้นแหละครับ คำถามที่ว่า “ปลามาจากไหน?” จึงจะหลุดพ้นจากเมฆหมอกแห่งข้อกล่าวหาในสังคม แล้วประดิษฐานลงเป็น “ความจริง” ที่พิสูจน์ได้ทั้งในทางวิทยาศาสตร์และกระบวนการยุติธรรม
ศาลยุติธรรมจะตัดสินด้วย “พยานหลักฐาน” มิใช่ “กระแสความชัง”… บทสรุปแห่งสัจจะคดีนี้จะเป็นอย่างไร เวลาและหลักฐานบนชั้นศาลเท่านั้นที่จะให้คำตอบ!.
