ผลการศึกษาด้านพันธุกรรม (DNA) ของนักวิจัยจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้เปลี่ยนความเข้าใจต่อการแพร่ระบาดของปลาหมอคางดำในประเทศไทยอย่างมีนัยสำคัญ โดยพบความหลากหลายของสายพันธุกรรม (Haplotypes) หลายกลุ่มกระจายอยู่ในพื้นที่ต่าง ๆ ทั่วประเทศ ซึ่งชี้ให้เห็นว่าการแพร่ระบาดอาจมีความซับซ้อนกว่าสมมติฐานเดิมที่สังคมเชื่อว่าอาจเกิดจากการนำเข้าเพียงครั้งเดียว สะท้อนว่าประวัติการแพร่ระบาดอาจซับซ้อนกว่าที่เคยเชื่อ
ผลการพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ในครั้งนี้ไม่ได้เป็นการชี้มูลความผิดแก่บุคคลใดบุคคลหนึ่ง แต่ได้สร้าง “กรอบหลักฐานทางวิทยาศาสตร์” ชุดใหม่ เพื่อนำมาตรวจสอบความสอดคล้องร่วมกับเอกสารทางราชการ และประวัติการนำเข้า-ส่งออกของบริษัทต่าง ๆ ที่มีส่วนเกี่ยวข้อง
จากการตรวจสอบเอกสารราชการในอดีต พบรายชื่อบริษัทที่เกี่ยวข้องกับการนำเข้าหรือส่งออกปลาหมอคางดำในช่วงเวลาต่าง ๆ รวมทั้งสิ้น 11 บริษัท ซึ่งเอกสารเหล่านี้ถือเป็นหลักฐานเชิงประวัติศาสตร์ที่ต้องได้รับการตรวจสอบอย่างครบถ้วนและเป็นธรรม โดยมุ่งตอบคำถามสำคัญ ทั้งในเรื่องประเทศต้นทาง ช่วงเวลา วัตถุประสงค์ มาตรการป้องกันการหลุดรอด และเส้นทางที่อาจเชื่อมโยงกับการแพร่กระจายในปัจจุบัน
ในส่วนของ CPF ซึ่งมีเอกสารระบุว่าเคยนำเข้าปลาหมอคางดำเพียง 1 ครั้งนั้น หากข้อมูลดังกล่าวถูกต้อง ครบถ้วน และถูกนำมาพิจารณาร่วมกับผลตรวจ DNA ที่พบความหลากหลายสายพันธุ์สูง ข้อมูลนี้จะสะท้อนให้เห็นว่า การสืบสวนสอบสวนจำเป็นต้องครอบคลุมไปถึงเส้นทางของบริษัทอื่น ๆ และทุกช่องทางที่เป็นไปได้ เพื่อให้เกิดความโปร่งใสและเป็นธรรมแก่ทุกฝ่าย
กรมประมง ในฐานะหน่วยงานรับผิดชอบหลัก ทั้งใบอนุญาตนำเข้า เอกสารศุลกากร บันทึกการขนส่ง ระบบกักกันสัตว์น้ำ และรายงานการตรวจสอบ หากยังมีการเก็บรักษาเนื้อเยื่อของพ่อแม่พันธุ์ในอดีต ก็ควรนำ
มาตรวจวิเคราะห์ DNA เพื่อเปรียบเทียบรหัสพันธุกรรมกับประชากรปลาที่แพร่ระบาดในปัจจุบัน ซึ่งหากหลักฐานทางเอกสารและวิทยาศาสตร์สอดคล้องกัน ก็จะช่วยเพิ่มความน่าเชื่อถือและความชัดเจนให้แก่ผลการสืบสวนยิ่งขึ้น และช่วยสร้างความเป็นธรรมแก่ทุกฝ่าย
ในส่วนของภาคประชาสังคมและองค์กรสิ่งแวดล้อมมีบทบาทสำคัญในการผลักดันให้ปัญหาปลาหมอคางดำได้รับความสนใจจากสังคม เกิดการสืบสวนที่โปร่งใส แต่การเรียกร้องความรับผิดชอบควรตั้งอยู่บนข้อเท็จจริงและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ มากกว่าข้อสันนิษฐาน
อย่างไรก็ตาม ยังมีคำถามที่ต้องค้นหาคำตอบ ได้แก่ ความหลากหลายทางพันธุกรรมเกิดจากการนำเข้ากี่ครั้ง, เอกสารของทั้ง 11 บริษัท สามารถอธิบายข้อมูล DNA ได้ครบถ้วนหรือไม่, ยังมีเส้นทางการนำเข้าอื่นที่ไม่ปรากฏในเอกสารหรือไม่
และสามารถนำตัวอย่างทางชีวภาพในอดีตมาตรวจสอบ DNA ย้อนหลังได้หรือไม่
ในระหว่างการดำเนินการสอบสวน ชุมชนในพื้นที่ควรร่วมกันควบคุมการแพร่ระบาดตามแนวทางของภาครัฐ ไม่ว่าจะเป็นการร่วมแรงจับปลาหมอคางดำออกจากแหล่งน้ำธรรมชาติในชุมชน ไม่ปล่อยคืนสู่ธรรมชาติ พร้อมแจ้งเบาะแส: หากพบการแพร่ระบาดในแหล่งน้ำแห่งใหม่ และหากนำมาแปรรูปหรือบริโภค ควรเลือกจากแหล่งน้ำที่สะอาดและผ่านการปรุงสุกตามหลักสุขอนามัย
งานวิจัย DNA ของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยได้เปลี่ยนทิศทางของการสืบสวน หากประเทศไทยต้องการความจริง การสืบสวนต้องเดินหน้าตามหลักฐานทุกชิ้น รวมถึงข้อมูลของทั้ง 11 บริษัท จำเป็นต้องตรวจสอบสอบทุกเส้นทางอย่างเท่าเทียม ตัดสินกันด้วยหลักฐาน.
สมสมัย หาญเมืองบน นักวิชาการอิสระ
