ท่ามกลางความผันผวนของสถานการณ์พลังงานโลก คำถามที่มักเกิดขึ้นในใจผู้บริโภคเสมอคือ เมื่อเห็นราคาน้ำมันดิบในตลาดโลกปรับตัวลดลง แล้วทำไมราคาขายปลีกน้ำมันสำเร็จรูปจึงไม่ปรับลดลงพร้อมกัน คำตอบของเรื่องนี้ไม่ใช่ความลับ แต่สำหรับโครงสร้างธุรกิจโรงกลั่นน้ำมันแล้ว ยังมีกลไกที่ซับซ้อนกว่านั้นซ่อนอยู่ โดยเฉพาะประเด็นสำคัญเรื่องความไม่สอดคล้องกัน หรือ Mismatch ระหว่างช่วงเวลาที่ใช้จัดหาต้นทุนน้ำมันดิบ กับช่วงเวลาที่ขายน้ำมันสำเร็จรูปออกสู่ตลาด
หัวใจสำคัญที่ต้องทำความเข้าใจคือ ธุรกิจโรงกลั่นไม่ได้ดำเนินงานในลักษณะของการซื้อมาผลิตแล้วขายไปได้ภายในวันเดียว แต่มีช่วงเวลาหน่วงที่เรียกว่า Time Lag อย่างชัดเจน โดยปกติแล้วโรงกลั่นต้องวางแผนและสั่งซื้อน้ำมันดิบล่วงหน้าประมาณ 1–2 เดือน เพื่อให้ครอบคลุมกระบวนการตั้งแต่การเจรจาซื้อขาย การขนส่งทางเรือข้ามมหาสมุทร การนำเข้า และการเก็บสำรองก่อนจะเข้าสู่กระบวนการกลั่นจริง
ดังนั้น น้ำมันทุกหยดที่ถูกผลิตออกมาขายในวันนี้ จึงเป็นผลผลิตที่มีต้นทุนผูกพันมาจากราคาน้ำมันดิบในอดีตเมื่อหลายช่วงเดือนก่อน ขณะที่ราคาขายผลิตภัณฑ์น้ำมันสำเร็จรูปกลับต้องอ้างอิงกับราคาตลาดโลก ณ ปัจจุบันที่เปลี่ยนแปลงไปตามสถานการณ์วันต่อวัน จุดนี้เองที่ทำให้เกิดความไม่สอดคล้องกันของราคา เพราะต้นทุนและราคาขายไม่ได้เกิดขึ้นในจังหวะเวลาเดียวกัน
สถานการณ์นี้จะยิ่งเห็นภาพชัดเจนขึ้นในช่วงวิกฤตความขัดแย้งในภูมิภาคตะวันออกกลาง ซึ่งส่งผลให้การจัดหาน้ำมันดิบทำได้ยากและมีความเสี่ยงสูงขึ้น โรงกลั่นจึงจำเป็นต้องเร่งจัดหาน้ำมันดิบในภาวะตลาดตึงตัวเพื่อป้องกันการขาดแคลนพลังงานภายในประเทศ ซึ่งในช่วงเวลาดังกล่าวอาจมีต้นทุนแฝงหรือค่า Premium พุ่งสูงขึ้น เช่นในเดือนเม.ย. ที่ผ่านมาที่ค่าความเสี่ยงนี้ขยับขึ้นไปถึงประมาณ 20 เหรียญต่อบาร์เรล
ส่งผลให้ต้นทุนน้ำมันดิบที่จะเข้าสู่กระบวนการผลิตในเดือนถัดไปนั้นมีราคาสูงตามไปด้วย และหากในช่วงเวลานั้นราคาน้ำมันสำเร็จรูปในตลาดโลกเกิดปรับตัวลดลงอย่างรวดเร็ว โรงกลั่นจะตกอยู่ในสภาวะที่เผชิญกับ Stock Loss ทันที เนื่องจากน้ำมันที่อยู่ในสต็อกถูกจัดหามาด้วยต้นทุนที่สูง แต่ต้องขายในราคาที่ต่ำลงตามกลไกตลาดปัจจุบัน
ยิ่งไปกว่านั้น ธุรกิจโรงกลั่นยังมีธรรมชาติเป็นธุรกิจแบบวัฏจักร (Cycle) ที่มีความผันผวนสูง บางช่วงเวลาอาจเป็นช่วงที่มีกำไร แต่ในหลายช่วงเวลาโรงกลั่นก็ต้องแบกรับภาวะการขาดทุนหรือมีค่าการกลั่นที่ต่ำมากจนถึงขั้น Margin ติดลบ แต่ทั้งนี้การผลิตก็ยังต้องดำเนินต่อไปเพื่อรักษาความต่อเนื่องของอุปทานพลังงานในระบบ
ดังนั้น การมองราคาน้ำมันจึงไม่ควร มองเฉพาะราคาน้ำมันดิบ ณ วันใดวันหนึ่ง แล้วสรุปว่าราคาน้ำมันสำเร็จรูป ควรปรับลดลงได้ทันที แต่ควรมองทั้งห่วงโซ่ ตั้งแต่การจัดหาน้ำมันดิบ ล่วงหน้า การขนส่ง การเก็บสำรอง การกลั่น ไปจนถึงราคาขายที่อ้างอิง กับตลาดโลกในปัจจุบัน เพื่อให้เห็นภาพที่แท้จริงว่าเหตุใดราคาหน้าปั๊มจึงไม่สามารถขยับขึ้นหรือลงได้ทันทีตามราคาน้ำมันดิบรายวันนั่นเอง
ทำให้ความเข้าใจที่ว่า “เมื่อซื้อมาถูกแล้วต้องขายถูกได้ทันที” จึงเป็นเพียงมุมมองด้านเดียวที่ไม่สะท้อนความจริงรอบด้านของห่วงโซ่ธุรกิจ.
