เมื่อคนที่เคยไว้ใจพูดไม่จริง สิ่งที่ค้างอยู่ในใจอาจไม่ใช่แค่ “เรื่องไหนจริง” แต่เป็น “ต่อจากนี้เราจะเชื่อใจกันอย่างไร” ภาพลักษณ์ที่น่าเชื่อถือ คำพูดที่มั่นใจ หรือเรื่องเล่าที่ชวนเห็นใจ อาจเคยทำให้เราเปิดใจให้ใครบางคน แต่เมื่อข้อมูลไม่สอดคล้องกันซ้ำ ๆ ความสัมพันธ์ที่เคยมั่นคงก็อาจเต็มไปด้วยความระแวง
การโกหกเป็นนิสัยเป็นคำที่ใช้กันทั่วไป แต่การพูดไม่จริงซ้ำ ๆ ไม่ได้หมายความว่าบุคคลนั้นมีโรคทางจิตเวชเสมอไป การทำความเข้าใจจำเป็นต้องดูทั้งบริบท รูปแบบพฤติกรรม และผลกระทบต่อชีวิต ขณะเดียวกัน ผู้ที่ได้รับผลกระทบก็มีสิทธิขอความชัดเจน วางขอบเขต และดูแลสุขภาพใจของตนเอง โดยไม่จำเป็นต้องรอให้ทราบคำวินิจฉัยก่อน
เมื่อภาพลักษณ์กับข้อเท็จจริงไม่สอดคล้องกัน
ความน่าเชื่อถือช่วยให้ความสัมพันธ์เริ่มต้นได้ แต่ความไว้วางใจระยะยาวต้องอาศัยความสอดคล้องระหว่างคำพูดกับการกระทำ หากคำอธิบายเปลี่ยนไปทุกครั้งที่มีคำถาม คนใกล้ตัวอาจเริ่มตรวจสอบรายละเอียดมากขึ้น กลัวว่าจะเชื่อผิดอีก หรือกลับมาตำหนิตัวเองว่าเหตุใดจึงไม่ทันสังเกต
การเคยไว้ใจใครไม่ได้แปลว่าเราอ่อนแอหรือขาดวิจารณญาณ และการเล่าเรื่องอย่างมั่นใจก็ไม่ได้ยืนยันว่าเรื่องนั้นเป็นความจริง ข้อมูลจากนักวิจัยด้านการโกหกที่เผยแพร่โดย American Psychological Association ชี้ว่า การสังเกตท่าทาง เช่น การหลบตาหรือขยับตัว ไม่ใช่วิธีตัดสินการโกหกที่เชื่อถือได้ การพิจารณาข้อมูลที่ตรวจสอบได้จึงมีประโยชน์กว่าการตีความภาษากายเพียงอย่างเดียว
ในทางกลับกัน เรื่องเล่าที่คลาดเคลื่อนอาจเกิดจากความจำ ความเข้าใจที่ไม่ตรงกัน หรือการสื่อสารที่ไม่ครบถ้วนได้เช่นกัน จึงควรตรวจสอบข้อเท็จจริงและเปิดโอกาสให้ชี้แจง ก่อนสรุปเจตนาหรือใช้ชื่อโรคมาอธิบายบุคคลนั้น
โกหกเป็นนิสัยกับ Pathological Lying หมายถึงอะไร
Pathological lying เป็นคำที่ใช้กล่าวถึงรูปแบบการโกหกซ้ำ ๆ อย่างมาก จนก่อความทุกข์หรือรบกวนการใช้ชีวิต บางคนอาจรู้สึกว่าควบคุมพฤติกรรมได้ยาก หรือเล่าเรื่องต่อเนื่องจนต้องสร้างเรื่องใหม่รองรับเรื่องเดิม ทั้งนี้ การใช้คำนี้เป็นชื่อการวินิจฉัยเฉพาะยังมีข้อถกเถียงในงานวิชาการ จึงควรเข้าใจว่าเป็นคำอธิบายรูปแบบพฤติกรรม ไม่ใช่ข้อสรุปจากการจับได้ว่าใครโกหก
คำว่า “โรคโกหก” หรือ “โรคมโน” ที่พบในสื่อทั่วไปจึงควรอ่านอย่างระมัดระวัง การโกหกเพื่อเลี่ยงความขัดแย้ง การจงใจหลอกลวงเพื่อผลประโยชน์ และรูปแบบพฤติกรรมที่เกี่ยวข้องกับปัญหาสุขภาพจิต อาจมีรายละเอียดต่างกัน แม้ผลกระทบต่อผู้ฟังจะคล้ายกันก็ตาม
เราไม่สามารถแยกสิ่งเหล่านี้จากคำชี้แจง การสัมภาษณ์ หรือคลิปสั้น ๆ เพียงอย่างเดียวได้ การอธิบายด้วยมุมมองสุขภาพจิตมีไว้เพื่อค้นหาความช่วยเหลือที่เหมาะสม ไม่ได้ทำให้ความเสียหายที่เกิดขึ้นหมดความสำคัญ หรือทดแทนความรับผิดชอบต่อการกระทำ
พฤติกรรมที่ควรสังเกตคือรูปแบบและผลกระทบ
สิ่งที่ควรใส่ใจไม่ใช่จำนวนครั้งที่พูดผิด แต่เป็นพฤติกรรมที่เกิดซ้ำและรบกวนชีวิต เช่น พบข้อมูลที่ขัดแย้งกับข้อเท็จจริงหลายครั้ง ต้องแต่งรายละเอียดเพิ่มเติมเพื่อพยุงเรื่องเดิม หรือยังคงพูดไม่จริงแม้ทำให้เสียความสัมพันธ์และเกิดปัญหาที่ทำงาน ลักษณะเหล่านี้เป็นเหตุให้ควรพูดคุยหรือรับการประเมิน ไม่ใช่แบบทดสอบยืนยันโรค
• มีเรื่องไม่ตรงกับข้อเท็จจริงเกิดขึ้นซ้ำในหลายสถานการณ์ และอธิบายให้ชัดเจนร่วมกันได้ยาก
• เจ้าตัวบอกว่าอยากหยุด แต่กลับทำซ้ำ หรือรู้สึกเครียดมากกับผลของเรื่องที่เล่าไว้
• คนในครอบครัวหรือคู่สัมพันธ์ต้องคอยตรวจสอบ จนเกิดการทะเลาะ หลีกเลี่ยงกัน หรือใช้ชีวิตร่วมกันลำบาก
• ความทุกข์เริ่มกระทบการนอน สมาธิ งาน หรือการตัดสินใจของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง
ควรบันทึกเหตุการณ์อย่างเป็นกลาง เช่น เรื่องที่ได้ยิน ข้อเท็จจริงที่ทราบ และผลที่เกิดขึ้น แทนการรวบรวม “หลักฐานว่าคนนี้เป็นโรคอะไร” เพราะข้อมูลแบบแรกช่วยให้การสนทนาและการประเมินชัดเจนกว่า โดยไม่ตัดสินตัวตนของอีกฝ่ายล่วงหน้า
อาจเกี่ยวข้องกับภาวะทางจิตเวชใดได้บ้าง
รายงานผู้ป่วยและบททบทวนทางคลินิกบางส่วนพบพฤติกรรมโกหกซ้ำร่วมกับลักษณะบุคลิกภาพหรือความผิดปกติทางบุคลิกภาพบางชนิด เช่น แบบต่อต้านสังคมหรือแบบหลงตัวเอง อย่างไรก็ตาม หลักฐานลักษณะนี้ไม่ได้บอกว่าคนที่โกหกบ่อยส่วนใหญ่มีภาวะเหล่านี้ การวินิจฉัยต้องพิจารณารูปแบบความคิด อารมณ์ การปฏิบัติต่อผู้อื่น และการดำเนินชีวิตในระยะยาว ไม่ใช่การโกหกเพียงพฤติกรรมเดียว
อีกภาวะหนึ่งที่ต้องแยกให้ชัดคือ factitious disorder ซึ่งเกี่ยวข้องกับการสร้างหรือบิดเบือนอาการเจ็บป่วยเพื่อแสดงตนเป็นผู้ป่วย โดยไม่มีผลตอบแทนภายนอกที่ชัดเจนเป็นแรงจูงใจหลัก ภาวะนี้ไม่ใช่คำเรียกรวมของการพูดไม่จริงทุกประเภท และต้องอาศัยการประเมินอย่างระมัดระวัง
หากบุคคลเชื่อสิ่งที่ไม่เป็นจริงอย่างแน่วแน่ จิตแพทย์อาจต้องประเมินอาการหลงผิดหรือความผิดปกติอื่นเพิ่มเติม เพราะการเชื่อว่าบางสิ่งเป็นจริงแตกต่างจากการรู้ว่าไม่จริงแล้วเลือกพูดออกมา ไม่ควรเหมารวมว่าผู้มีอาการหลงผิดกำลังจงใจหลอกลวง
นอกจากนี้ การประเมินอาจครอบคลุมอารมณ์ซึมเศร้า ความวิตกกังวล การใช้สาร และปัญหาความสัมพันธ์ที่เกิดร่วมกัน การพบภาวะเหล่านี้ไม่ได้พิสูจน์ว่าเป็นสาเหตุของการโกหก และไม่ได้หมายความว่าผู้ป่วยโรคซึมเศร้าหรือโรควิตกกังวลมีแนวโน้มหลอกลวงผู้อื่นโดยทั่วไป
เหตุใดความสัมพันธ์จึงเป็นส่วนสำคัญของการดูแล
เมื่อความจริงถูกตั้งคำถามซ้ำ ๆ คู่รัก เพื่อน หรือสมาชิกครอบครัวอาจรู้สึกว่าต้องเลือกระหว่าง “เชื่อทุกอย่าง” กับ “ไม่เชื่ออะไรอีกเลย” ความเหนื่อยล้าจากการอยู่ในสถานการณ์เช่นนี้เป็นเรื่องที่ควรได้รับการรับฟัง ไม่ว่าท้ายที่สุดอีกฝ่ายจะได้รับการวินิจฉัยหรือไม่
การดูแลจึงไม่ควรมุ่งเพียงให้คนหนึ่งหยุดโกหก แต่ควรช่วยให้ทุกฝ่ายสื่อสารความต้องการและขอบเขตของตนได้ ตัวอย่างเช่น การตกลงว่าจะตรวจสอบข้อมูลสำคัญร่วมกันก่อนตัดสินใจ การไม่ให้คำมั่นแทนกัน และการยอมรับว่าคนที่เสียความไว้ใจอาจยังไม่พร้อมให้อภัย
ความเข้าใจไม่จำเป็นต้องแลกกับการยอมรับความเสียหายซ้ำ หากมีการข่มขู่ ควบคุม หรือทำให้รู้สึกไม่ปลอดภัย ควรให้ความสำคัญกับความปลอดภัยและขอความช่วยเหลือเป็นรายบุคคลก่อน การปรึกษาร่วมกันต้องพิจารณาความเหมาะสม ไม่ใช่คำตอบสำหรับทุกความสัมพันธ์
เริ่มคุยอย่างไรโดยไม่ทำให้กลายเป็นการสอบสวน
เลือกช่วงเวลาที่ทั้งสองฝ่ายสงบและมีพื้นที่ส่วนตัว เริ่มจากเหตุการณ์ที่ระบุได้ ตามด้วยความรู้สึกและสิ่งที่ต้องการ เช่น “เรื่องนี้มีข้อมูลไม่ตรงกัน เรารู้สึกไม่มั่นใจและอยากทำความเข้าใจให้ชัด” การพูดถึงพฤติกรรมเฉพาะเรื่องช่วยให้สนทนาต่อได้มากกว่าคำกล่าวหาว่าอีกฝ่ายเป็นคนแบบใด
จากนั้นกำหนดขอบเขตให้เป็นรูปธรรม เช่น “เรื่องที่เกี่ยวกับการตัดสินใจร่วมกัน เราขอตรวจข้อมูลก่อน” หรือ “ถ้าคุยกันแล้วเริ่มใช้อารมณ์ เราจะพักและกลับมาคุยใหม่” การวางขอบเขตควรเป็นสิ่งที่เราทำได้จริง ไม่ใช่คำขู่หรือบทลงโทษเพื่อบังคับให้อีกฝ่ายยอมรับ
หากต้องการชวนพบจิตแพทย์ อาจเริ่มว่า “ช่วงนี้เราเหนื่อยกับเรื่องความไว้ใจกันทั้งคู่ อยากให้มีคนช่วยทำความเข้าใจปัญหา ถ้าคุณพร้อม เราไปด้วยกันได้” นี่เป็นเพียงตัวอย่างถ้อยคำที่ปรับใช้ได้ตามความสัมพันธ์ ไม่ใช่สูตรที่จะทำให้อีกฝ่ายยินยอมเสมอไป
การรักษาเริ่มจากการประเมิน ไม่ใช่การติดป้ายโรค
จิตแพทย์จะพิจารณาประวัติพฤติกรรม สุขภาพกายและใจ การใช้ยาและสารต่าง ๆ รวมถึงผลกระทบต่อชีวิต อาจรับข้อมูลจากคนใกล้ชิดตามความเหมาะสมและหลักความยินยอม โดยเปิดพื้นที่ให้ผู้มารับบริการเล่าข้อมูลส่วนตัว การประเมินบางกรณีต้องอาศัยมากกว่าหนึ่งครั้ง ไม่ใช่การตัดสินว่าใครพูดจริงในการสนทนาครั้งเดียว
แนวทางช่วยเหลืออาจใช้จิตบำบัดเพื่อสำรวจสถานการณ์ที่กระตุ้นพฤติกรรม ฝึกทนต่อความอับอายหรือความกลัวการถูกปฏิเสธ และพัฒนาวิธีสื่อสารที่ตรงไปตรงมาขึ้น นักบำบัดอาจใช้แนวทางทางความคิดและพฤติกรรมตามปัญหาของแต่ละคน แต่หลักฐานการรักษาที่จำเพาะต่อ pathological lying ยังมีจำกัด จึงไม่ควรอ้างว่ามีวิธีเดียวที่รักษาได้แน่นอนหรือกำหนดจำนวนครั้งตายตัว
ไม่มียาที่เป็นมาตรฐานสำหรับรักษาพฤติกรรมโกหกซ้ำโดยเฉพาะ หากพบโรคอื่นร่วมด้วย แพทย์อาจพิจารณายาตามข้อบ่งชี้ของโรคนั้น ส่วนการดูแลความสัมพันธ์อาจรวมถึงการฝึกสื่อสาร การปรึกษาร่วมกับคนใกล้ชิดเมื่อทุกฝ่ายยินยอม และการทบทวนขอบเขตที่ช่วยลดความเสียหาย
ควรพบจิตแพทย์เมื่อใดและเตรียมตัวอย่างไร
ไม่จำเป็นต้องรอให้ความสัมพันธ์ยุติลงก่อนจึงค่อยขอความช่วยเหลือ หากพฤติกรรมเกิดซ้ำจนแก้ไขกันเองไม่ได้ มีความทุกข์ชัดเจน หรือกระทบงาน การนอน และการใช้ชีวิต การพบจิตแพทย์สามารถเริ่มจากปัญหาเหล่านี้ได้ แม้ยังไม่แน่ใจว่าจะเรียกสิ่งที่เกิดขึ้นว่าอะไร
ก่อนนัดหมาย ลองเตรียมเหตุการณ์ตัวอย่างสองถึงสามเรื่อง ระยะเวลาที่เกิดปัญหา อาการร่วม ประวัติการรักษา และคำถามที่อยากคุย เช่น “เมื่อไม่มั่นใจในข้อมูล ควรสื่อสารอย่างไร” หรือ “เราควรปรับขอบเขตเรื่องใดก่อน” ควรนำข้อมูลที่เกี่ยวข้องมาเท่าที่จำเป็นและเคารพความเป็นส่วนตัวของทุกฝ่าย
หากคนใกล้ตัวยังไม่พร้อมมาพบ ผู้ที่ได้รับผลกระทบสามารถมาปรึกษาเรื่องความเครียดและแนวทางรับมือของตนเองก่อนได้ การมาพบแพทย์เช่นนี้ไม่ได้ทำให้สามารถวินิจฉัยบุคคลที่ไม่ได้มารับการประเมิน แต่ช่วยให้ผู้มาปรึกษามีพื้นที่พิจารณาทางเลือกและดูแลตัวเอง
ขอความช่วยเหลือเพื่อดูแลใจและทบทวนความสัมพันธ์
หากยังไม่รู้ว่าจะเริ่มต้นขอความช่วยเหลืออย่างไร ลองเริ่มจากปัญหาที่กระทบชีวิตมากที่สุด เช่น ความเครียด การนอนไม่หลับ หรือความขัดแย้งในครอบครัว ไม่จำเป็นต้องมีคำวินิจฉัยให้ตัวเองหรือคนใกล้ตัวก่อน ผู้อ่านสามารถดู บทความเกี่ยวกับพฤติกรรมโกหกซ้ำของ BMHH และหากปัญหาความไว้ใจกำลังรบกวนชีวิต สามารถสอบถามการเข้ารับการประเมินกับจิตแพทย์ที่ โรงพยาบาลแบงค็อก เมนทัล เฮลท์ หรือ BMHH เพื่อพิจารณาแนวทางดูแลตามปัญหาที่พบ
คนใกล้ชิดอาจร่วมให้ข้อมูลหรือร่วมพูดคุยได้เมื่อผู้รับบริการยินยอมและทีมรักษาเห็นว่าเหมาะสม แต่ละคนยังควรมีโอกาสพูดคุยอย่างเป็นส่วนตัวตามความจำเป็น [6] เป้าหมายของการขอความช่วยเหลือคือให้เข้าใจสิ่งที่เกิดขึ้น วางขอบเขตที่ปลอดภัย และตัดสินใจเกี่ยวกับความสัมพันธ์บนข้อมูลที่ชัดขึ้น โดยไม่เร่งให้ใครกลับมาไว้ใจหรือให้อภัยก่อนพร้อม.
พญ.ชนิกา เลี้ยงชีพ
จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น
โรงพยาบาลแบงค็อก เมนทัล เฮลท์(BMHH)
