วินาทีที่แพทย์ได้ประกาศการตาย (Declare Death) สิทธิในการตัดสินใจในร่างกายไม่ได้อยู่ที่เจ้าตัวอีกต่อไป หากแต่เปลี่ยนผ่านไปอยู่ในมือของ “ญาติ” โดยสมบูรณ์ และจิ๊กซอว์ชิ้นนี้เอง ที่มาเติมเต็มเส้นทางแห่งการบริจาคอวัยวะ ต่อยอดเจตจำนงของผู้บริจาคให้ถึงจุดหมายที่ตั้งใจ แต่ในทางกลับกัน “ญาติ” ก็อาจทำให้เส้นทางนี้ต้องสะดุดหยุดลง
ในงาน “Death Fest 2026” งานแฟร์ที่ชวนคนไทยคุยเรื่อง “ตายดี” อย่างตรงไปตรงมา บูธหนึ่งที่มีผู้คนแวะเวียนมาอย่างต่อเนื่องตลอดทั้ง 3 วัน คือ บูธแสดงความจำนงบริจาคอวัยวะ บริจาคดวงตา และบริจาคร่างกาย ของสภากาชาดไทย หลายคนเข้ามาด้วยการตัดสินใจอย่างแน่วแน่ แต่ในความเป็นจริง การตัดสินใจนั้นไม่ได้จบลงที่ตัวผู้บริจาค เพราะในทางปฏิบัติ “การบริจาคอวัยวะเกิดขึ้นไม่ได้ ถ้าญาติไม่อนุญาต”
“สาเหตุหลัก ๆ ที่การบริจาคอวัยวะไม่สำเร็จคือญาติไม่ยินยอม” พว.มัลลิกา สิทธิสาร หัวหน้าศูนย์ประสานงานการรับบริจาคเเละปลูกถ่ายอวัยวะ และพยาบาลผู้เป็นด่านหน้าในการสื่อสารกับญาติเรื่องการบริจาคอวัยวะ อธิบายถึงอุปสรรคสำคัญ ที่ไม่ได้มีเพียงข้อจำกัดทางการแพทย์ แต่เป็นการที่ญาติอยู่ในช่วงเวลาที่ต้องตัดสินใจภายใต้ความสูญเสีย ซึ่งมีอัตราการไม่ยินยอมสูงมาก
“ญาติยังรู้สึกผูกพันอยู่ และคิดว่ายังมีปาฏิหาริย์ที่จะกลับมาได้ดังเดิม โดยเฉพาะเมื่อผู้เสียชีวิตเป็นคนใกล้ชิด ความผูกพันและความรู้สึกที่ยังไม่ทันได้ตั้งตัว เป็นช่วงระยะเวลาที่เขาจะต้องปรับตัวในเรื่องของการยอมรับ ดังนั้นญาติจะเป็นบุคคลสำคัญในการสนองตอบเจตนารมณ์ของผู้บริจาค หรือแม้กระทั่งกรณีที่เราพบว่า ผู้เสียชีวิตมีบัตรผู้บริจาคอวัยวะ แต่ไม่สามารถติดต่อญาติได้ ไม่ว่าอย่างไรแพทย์ก็จะเอาอวัยวะไปไม่ได้โดยเด็ดขาด ในทางกฎหมาย ความยินยอมของญาตินั้นสำคัญมาก”
ด้าน ผศ.สุวศิน อุดมกาญจนนันท์ แพทย์สาขาวิชาโรคไต ภาควิชาอายุรศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ยังเสริมประเด็นถึงความสำคัญของญาติกับการบริจาคอวัยวะว่า “สิ่งสำคัญที่อยากให้เน้น คือ เมื่อบริจาคแล้วควรต้องแจ้งญาติด้วย ญาติควรเข้าใจเจตจำนงของเราก่อนเป็นอันดับแรก เพื่อที่เขาจะได้ทำตามประสงค์สุดท้ายของเราได้อย่างดีที่สุด ผมคิดว่าถ้าเราพยายามให้ความรู้ความเข้าใจตรงนี้มากขึ้น ในอนาคตจะทำให้มีการบริจาคสำเร็จมากขึ้น” ผศ.สุวศิน กล่าวเสริมประเด็นนี้เพิ่มเติม
เรื่องเล่าข้างเตียงคนไข้ กับการบริจาคอวัยวะ
อย่างที่ทราบกันว่าการบริจาคอวัยวะนั้น ผู้บริจาค 1 คน สามารถส่งต่ออวัยวะได้หลายชนิด และส่งต่อชีวิตให้กับผู้ป่วยได้มากมาย แต่หากให้ลองนึกคำตอบในใจว่า อวัยวะใดที่ญาติมักจะหวงเป็นพิเศษ และปฏิเสธการบริจาคมากที่สุด ? หลาย ๆ คนคงตอบได้ตรงกัน และคำตอบนั้นก็คือ ดวงตา เหตุผลภายนอกอาจเป็นความกังวลเกี่ยวกับสภาพดวงตาหลังเสียชีวิต แต่ในอีกด้านหนึ่ง ดวงตามักเป็นสิ่งที่หลายคนรู้สึกว่าเป็นตัวแทนของภาพจำสุดท้ายของผู้จากไป
“ดวงตา คือ อวัยวะที่ญาติจะแสดงออกถึงความกังวลมากที่สุด ไปจนถึงว่าปฏิเสธการบริจาคในทันที”
พว.มัลลิกา บอกเล่าถึงปัญหาการบริจาคอวัยวะที่พบเจอได้บ่อยที่สุด ไปจนถึงหลักการทำงานเมื่อถึงเวลาที่ต้องประสานงานกับญาติคนไข้ เรื่องการตกลงยินยอมให้บริจาคอวัยวะ ด้วยเรื่องเล่าจากประสบการณ์จริงของพยาบาลผู้เป็นด่านหน้าเมื่อถึงเวลานั้น โดยเน้นย้ำถึงการทำงานที่ให้ความสำคัญกับรายละเอียดเล็ก ๆ น้อย ๆ ตั้งแต่กระบวนการดูแลร่างกาย ไปจนถึงการตระเตรียมผู้เสียชีวิต
“ญาติจะกังวลเรื่องภาพลักษณ์เป็นพิเศษว่า เมื่อบริจาคแล้วดวงตาจะหายไปเลย เมื่อมีการนำร่างไปทำพิธีจะดูไม่ดี ความกังวลนั้นก็อาจแปรเปลี่ยนเป็นการปฏิเสธได้ ทางทีมแพทย์ทุกคนเข้าใจปัญหานี้ดี และเรามีกระบวนการที่ใส่ใจในรายละเอียดตรงนี้อย่างมาก ที่จะทำให้ผู้บริจาคทุกคนจะยังเหมือนคนที่นอนหลับสนิท ไม่อยากให้ญาติกังวลในเรื่องนี้”
“ทุกครั้งที่เราได้รับแจ้งว่ามีผู้ป่วยที่สามารถบริจาคอวัยวะได้ เราจะให้ความสำคัญกับญาติก่อนเสมอ ต้องสื่อสารว่าเราเข้ามาเพื่อที่จะดูแลให้บรรลุวัตถุประสงค์ของเขา และเป็นการสร้างคุณประโยชน์ให้กับสังคม อีกทั้งสร้างบุญกุศลอีกด้วย หากญาติต้องการความช่วยเหลือ อะไรที่เราจะเข้าไปช่วยเหลือได้ เราพร้อมทำให้ หลังจากที่เขายอมรับฟังเราแล้ว เราถึงจะให้ข้อมูลเรื่องของการบริจาคอวัยวะ”
“ที่สำคัญ คือ ต้องใจเย็น และเคารพต่อการตัดสินใจของพวกเขา” พว.มัลลิกา กล่าวทิ้งท้ายถึงหัวใจในการทำงานตรงนี้
เพราะในท้ายที่สุด ญาติคือผู้ที่ต้องตัดสินใจแทน และการได้รู้ความต้องการของผู้จากไป เป็นสิ่งที่ช่วยให้การตัดสินใจนั้นเกิดขึ้นได้ ในอีกด้านหนึ่ง การบริจาคอวัยวะอาจหมายถึง การทำหน้าที่แทนคนที่รักในช่วงเวลาที่ไม่มีโอกาสได้ถามหรือพูดคุยกันอีกแล้ว การบริจาคอวัยวะในวันนี้จึงไม่ใช่เรื่องของผู้บริจาคเพียงอย่างเดียว แต่เป็นบทสนทนาที่ควรเริ่มต้นตั้งแต่วันนี้ที่ยังมีโอกาสได้บอกความตั้งใจ ก่อนที่จะสายเกินไป.
