ท่ามกลางการถกเถียงเรื่องต้นตอการแพร่ระบาดของ “ปลาหมอคางดำ” ในประเทศไทย ทุกวันนี้กลายเป็นเรื่องแปลกแต่จริง ที่ต่างฝ่ายต่างคว้าเอางานวิจัยทางพันธุกรรม (DNA) มาเป็นเกราะบังหน้า และชูเอาเฉพาะท่อนที่ตัวเองได้ประโยชน์มาเกทับกัน จนข้อเท็จจริงทางวิทยาศาสตร์บิดเบี้ยวเพื่อรับใช้เป้าหมายทางการเมืองหรือผลประโยชน์ของพวกพ้อง หากถอยออกมาก้าวหนึ่ง วางอคติลง แล้วอ่านงานวิจัยทั้ง 3 ฉบับอย่างรอบด้านและเที่ยงธรรม จะเห็นว่าเรื่องนี้ไม่ได้มีแค่ “ใครถูก-ใครผิด” แต่มีข้อเท็จจริงทางวิทยาศาสตร์ที่ต้องพิจารณาอย่างตรงไปตรงมา
จะพบว่า งานวิจัยของกรมประมงปี 2563 ซึ่งใช้เครื่องหมายพันธุกรรมแบบ microsatellite จำนวน 5 ตำแหน่ง ศึกษาประชากรปลาหมอคางดำจากหลายพื้นที่ พบว่าประชากรมีความแตกต่างทางพันธุกรรมและมีโครงสร้างประชากรที่แบ่งออกเป็นหลายกลุ่ม โดยประชากรจากระยองมีความแตกต่างจากกลุ่มประชากรในสมุทรสงคราม เพชรบุรี ชุมพร และประจวบคีรีขันธ์อย่างเด่นชัด สะท้อนว่าปลาหมอคางดำที่พบในพื้นที่ต่าง ๆ ไม่ได้มีองค์ประกอบทางพันธุกรรมเหมือนกันทั้งหมด
ขณะที่งานวิจัยของกรมประมงปี 2565 ใช้ mitochondrial DNA บริเวณ D-loop พบ 15 haplotypes (รูปแบบพันธุกรรม) จาก 125 ตัวอย่าง มีทั้งรูปแบบพันธุกรรมที่พบในหลายจังหวัด และรูปแบบที่พบเฉพาะบางพื้นที่ ข้อมูลจึงไม่ได้แสดงว่าปลาหมอคางดำในประเทศไทยมี DNA แบบเดียวกันทั้งหมด แม้งานวิจัยจะตีความจากความใกล้ชิดทางพันธุกรรมว่า ประชากรเหล่านี้มีแหล่งที่มาร่วมกันก็ตาม (https://www4.fisheries.go.th/local/file_document/20221018152857_1_file.pdf?utm_source=chatgpt.com)
งานล่าสุดของทีมวิจัยจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ขยายการศึกษาเป็น 466 ตัวอย่าง จาก 20 พื้นที่ และพบ 19 รูปแบบพันธุกรรม โดย 13 รูปแบบ เป็น private haplotypes หรือรูปแบบพันธุกรรมที่พบเฉพาะบางประชากร ผลการวิเคราะห์เครือข่าย haplotype และความสัมพันธ์เชิงวิวัฒนาการสนับสนุนว่า ปลาหมอคางดำในไทยเกิดจาก การนำเข้าหลายครั้งจากแหล่งภูมิศาสตร์ต่างกัน โดยงานวิจัยเชื่อมโยงข้อมูลกับประชากรจากกานา โกตดิวัวร์ และแหล่งกำเนิดธรรมชาติที่ยังไม่ทราบแน่ชัด นอกจากนี้ยังพบรูปแบบที่สนับสนุนการเคลื่อนย้ายโดยมนุษย์ภายในประเทศไทยด้วย (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352513426002152?utm_source=chatgpt.com)
เมื่อวางงานทั้งสามฉบับไว้ด้วยกัน จึงเห็นข้อเท็จจริงร่วมที่สำคัญ คือ ปลาหมอคางดำที่พบในประเทศไทย ไม่ได้เป็นประชากรที่มีองค์ประกอบทางพันธุกรรมเหมือนกันทั้งหมด แต่มีความหลากหลายและมีความแตกต่างระหว่างพื้นที่ เพียงแต่แต่ละงานใช้เครื่องหมาย DNA จำนวนตัวอย่าง และวิธีวิเคราะห์แตกต่างกัน จึงไม่ควรนำค่าทางพันธุกรรมจากแต่ละงานมาเปรียบเทียบกันตรง ๆ โดยไม่คำนึงถึงวิธีการศึกษา
อีกประเด็นที่สำคัญคือ รูปแบบพันธุกรรมไม่ได้เรียงตัวตามระยะทางภูมิศาสตร์อย่างง่าย งานล่าสุดพบประชากรที่มี haplotype เดียวกันในพื้นที่ห่างไกลกัน และพบหลักฐานของการเคลื่อนย้ายโดยมนุษย์ ซึ่งช่วยอธิบายการกระจายตัวของปลาในบางพื้นที่ได้
อย่างไรก็ตาม เรื่อง “ต้นกำเนิด” ต้องแยกออกจากข้อเท็จจริงข้างต้น งานวิจัยของกรมประมงปี 2565 เสนอสมมติฐานว่า ประชากรปลาหมอคางดำในประเทศไทยมีแหล่งกำเนิดร่วมกัน (common origin) ขณะที่งานวิจัยของจุฬาฯ ซึ่งมีตัวอย่างมากกว่า ครอบคลุมพื้นที่กว้างกว่า และมีข้อมูลเปรียบเทียบกับประชากรจากต่างประเทศ สนับสนุนสมมติฐาน multiple introductions หรือการนำเข้าจากหลายแหล่งมากกว่าแหล่งเดียว
ดังนั้น สิ่งที่สังคมควรรับรู้ให้ครบคือ ทั้งสามงานไม่ได้บอกว่าปลาหมอคางดำในไทยมี DNA แบบเดียวกัน แต่กลับพบความหลากหลายและความแตกต่างทางพันธุกรรมในหลายพื้นที่ และหลักฐานจากงานล่าสุดสนับสนุนว่าการเข้ามาของปลาอาจเกิดจาก หลายแหล่งและหลายเหตุการณ์ ตามด้วยการเคลื่อนย้ายภายในประเทศ
แต่ DNA เพียงอย่างเดียว ยังไม่ใช่หลักฐานที่ระบุได้ว่าใครเป็นผู้นำเข้า เมื่อใด หรือเกิดขึ้นกี่ครั้ง คำถามเหล่านี้ต้องอาศัยหลักฐานด้านเอกสาร การนำเข้า การขนส่ง ประวัติการเพาะเลี้ยง และหลักฐานอื่นมาประกอบ
เรื่องนี้จึงต้องแยกแยะให้ออกระหว่าง “สิ่งที่ DNA บอกเรา” กับ “สิ่งที่คนเราพยายามตีความเอาเองจาก DNA” การเอาผลงานวิจัยมาตัดตอนข่มกันเพื่อชี้หน้าหาผู้ร้าย โดยไม่ดูบริบทและหลักฐานอื่นประกอบ ย่อมไม่ใช่ทางออกของความจริง
หากสังคมไทยอยากเห็นการแก้ปัญหานี้อย่างจริงจัง ก็ต้องเริ่มต้นจากการรับฟังข้อเท็จจริงให้ครบถ้วน เลิกใช้พันธุศาสตร์เป็นเครื่องมือทำลายล้างกันทางการเมือง แล้วหันมาร่วมมือกันด้วยหลักฐานทางวิทยาศาสตร์และพยานเอกสารที่พิสูจน์ได้… เพื่อไม่ให้เรื่องนี้กลายเป็นเพียง “เกมการเมือง”.
